Spilavandi bitnar á fleirum en þeim sem spilar. Maki, foreldrar, börn og vinir finna fyrir leyndinni, peningaáhyggjunum og skapsveiflunum, oft löngu áður en nokkur segir orðið upphátt. Þú getur ekki hætt fyrir aðra manneskju. En þú getur hagað þér þannig að það verði auðveldara fyrir hana að hætta, og þannig að þú sjálf/ur haldir heilsu.
Hvernig veit ég hvort einhver er með spilavanda?
Þú sérð sjaldan spilin sjálf. Þú sérð afleiðingarnar.
- Peningar hverfa án skýringa. Reikningar eru ógreiddir þótt tekjur séu þær sömu. Ný lán, smálán eða yfirdráttur.
- Leynd um símann og tölvuna. Viðkomandi fer afsíðis til að „kíkja á eitthvað“.
- Skapsveiflur sem fylgja úrslitum í íþróttum, kvöldum eða launadögum.
- Loforð um að hætta, sem standa í nokkra daga.
- Hlutir seldir, gjafir eða sparnaður notaður.
- Afsakanir sem passa ekki saman.
Rannsóknin frá 2023 sýndi að spilavandi á Íslandi tengist einkum spilakössum, póker og erlendum vefsíðum, og að ungir karlar eru í mestri hættu. Það þýðir ekki að aðrir séu öruggir, en það gefur vísbendingu um hvar á að líta.
Hvernig tala ég um þetta?
- Veldu rólega stund, ekki í miðju rifrildi og ekki rétt eftir að þú uppgötvaðir eitthvað.
- Talaðu um það sem þú hefur séð, ekki um hvernig manneskjan er. „Ég sá að reikningurinn var tómur“ gengur. „Þú ert lygari“ gengur ekki, jafnvel þótt það sé satt.
- Segðu hvernig þér líður og hvað þú vilt. „Ég er hrædd/ur og ég vil að við tölum við einhvern.“
- Búðu þig undir afneitun. Hún er hluti af vandanum, ekki sönnun þess að þér hafi skjátlast.
- Bjóddu eitt skref, ekki alla leiðina. Að hringja saman í SÁÁ eða fara með á fund er oft auðveldara en „þú verður að fara í meðferð“.
- Hótaðu engu sem þú ætlar ekki að standa við.
Hvað geri ég við peningana?
Þetta er erfiðasti og mikilvægasti hlutinn.
- Verndaðu þína eigin peninga. Aðskildir reikningar, eigið kort, eigin aðgangur. Ef þið eigið sameiginlegan reikning, hafðu þinn hluta ekki þar.
- Borgaðu ekki spilaskuldir í laumi. Það fjarlægir afleiðingarnar sem fá fólk til að hætta. Ef þú vilt hjálpa við skuldirnar, gerðu það fyrir opnum tjöldum, með skilyrðum og helst með ráðgjafa.
- Lánaðu ekki „í síðasta sinn“. Það er sjaldan síðasta sinnið. Bjóddust í staðinn til að fara með í viðtal.
- Bjóddust til að halda utan um kort eða reikninga í afmarkaðan tíma, ef manneskjan vill það sjálf. Það virkar þegar það er hennar ákvörðun, ekki þín.
- Fáðu yfirsýn. Ef skuldirnar eru stórar getur umboðsmaður skuldara hjálpað, og ráðgjafar SÁÁ þekkja þessar aðstæður.
Get ég lokað á manneskjuna?
Nei. Á Íslandi er engin sjálfsútilokunarskrá og engin leið fyrir aðstandanda að útiloka annan fullorðinn. Aðeins sá sem á spilareikninginn hjá Getspá og Lengjunni getur lokað honum, og spilakassar bjóða enga útilokun. Það sem þú getur gert er að hvetja til lokunar og bjóðast til að vera með þegar hún er gerð. Lokunarforrit eins og BetBlocker er líka aðeins hægt að setja upp á tæki sem viðkomandi samþykkir. Sjá síðuna um sjálfsútilokun.
Hvernig hugsa ég um sjálfa/n mig?
Aðstandendur brenna út þegar þeir bera allt einir. Nokkur atriði sem skipta máli:
- Þú berð ekki ábyrgð á spilamennsku annarrar manneskju. Þú getur hjálpað, en þú getur ekki stjórnað.
- Haltu þínu lífi áfram: vinnu, vinum, svefni. Það er ekki eigingirni, það er það sem gerir þér kleift að standa þetta af þér.
- Talaðu við einhvern sjálf/ur. Hjálparsími Rauða krossins 1717 er opinn allan sólarhringinn fyrir alla, líka aðstandendur. Þú getur hringt bara til að létta á þér.
- SÁÁ tekur fram að aðstandendur geti sótt ráðgjöf og fræðslu á göngudeildunum í Reykjavík og á Akureyri. SÁÁ heldur líka aðstandendanámskeið gegn gjaldi: fjögurra vikna námskeið í Reykjavík (mánudaga og miðvikudaga kl. 16–18 í Efstaleiti 7) og styttri lotur á Akureyri (næst 30.–31. október 2026). Fullt verð er 40.000 krónur og 70.000 fyrir par, og 20.000 króna staðfestingargjald er greitt við skráningu á vef SÁÁ. Námskeiðin eru ætluð aðstandendum fólks með fíknsjúkdóm almennt; spurðu hvort þau henti vegna spilavanda sérstaklega.
- GA samtökin segja beinum orðum að enginn Gam-Anon-fundur sé á Íslandi, en að aðstandendur séu velkomnir á opna föstudagsfundinn, sem er klukkan 20 í Víðistaðakirkju í Hafnarfirði. Þar hittir þú fólk sem hefur verið í sömu sporum.
- Al-Anon á Íslandi er fyrir aðstandendur alkóhólista; á vef þeirra er ekki fjallað um spilavanda, svo við lofum engu um hvort það henti.
Hvað með börnin?
Börn finna fyrir álaginu þótt enginn segi þeim neitt. Þau þurfa ekki smáatriði, en þau þurfa að vita að þetta er ekki þeim að kenna og að fullorðnir eru að vinna í málinu. SÁÁ býður sálfræðiþjónustu fyrir börn á aldrinum 8 til 18 ára sem eiga foreldri eða annan nákominn með fíknsjúkdóm. Ef unglingur er sjálfur farinn að spila er Bergið headspace ókeypis og án tilvísunar fyrir 12 til 25 ára, í síma 571 5580. Foreldrasími Foreldrahúss, 581 1799, svarar á kvöldin og um helgar þegar dagþjónustu lýkur (samtökin segja númerið opið allan sólarhringinn), þótt hann sé ekki sérhæfður í spilavanda.
Hvar fá aðstandendur hjálp?
- Hjálparsími Rauða krossins 1717 og netspjall, allan sólarhringinn, ókeypis.
- SÁÁ, sími 530 7600, netfang [email protected]: ráðgjöf fyrir aðstandendur á göngudeild.
- GA samtökin, opinn fundur á föstudögum klukkan 20 í Hafnarfirði; hjálparsími 698 3888.
- Píeta, sími 1799, allan sólarhringinn, ef þú hefur áhyggjur af sjálfsvígshugsunum hjá þér eða öðrum. Ráðgjöf Píeta fyrir aðstandendur er ókeypis.
- Bráðamóttaka geðþjónustu Landspítala, sími 543 4050, tekur við fólki í bráðum vanda án tilvísunar, og aðstandendur geta fengið viðtal.
- Í bráðri hættu: 112.
Allir tengiliðir og þjónustur í öðrum löndum eru á hjálparsíðunni.