Hver eru einkenni spilafíknar?

Spilavandi byrjar sjaldan á stórum skuldum. Oftar byrjar hann á litlum hlutum sem auðvelt er að afsaka: aðeins lengri spilatíma en ætlað var, einu veðmáli til að vinna tap til baka, einni skuld sem er þögguð niður. Þessi síða fer yfir viðvörunarmerkin, hvað íslenskar rannsóknir sýna og hvenær rétt er að leita hjálpar.

Hver eru helstu viðvörunarmerkin?

Merkin eru svipuð hvar sem er í heiminum. Þú þarft ekki að þekkja þau öll til að ástæða sé til að staldra við.

Í spilamennskunni sjálfri

• Þú spilar lengur eða fyrir meira en þú ætlaðir þér.
• Þú spilar aftur til að vinna til baka það sem þú tapaðir. Að „elta tapið“ er eitt skýrasta merkið.
• Upphæðirnar þurfa að hækka til að spennan haldist.
• Þú hugsar um spil þegar þú ert að gera eitthvað annað: hvenær þú getur spilað næst, hvernig þú fjármagnar það.
• Þú hefur reynt að draga úr eða hætta og það gekk ekki.

Í peningamálum

• Þú spilar fyrir peninga sem áttu að fara í reikninga, mat eða leigu.
• Þú færð lánaða peninga, tekur yfirdrátt eða smálán, eða selur hluti til að spila.
• Þú ert með skuldir sem aðrir vita ekki af.
• Þú spilar til að leysa fjárhagsvanda sem spilamennskan skapaði.

Í samskiptum og líðan

• Þú felur spilamennskuna eða gerir lítið úr henni gagnvart þínum nánustu.
• Þú finnur fyrir eirðarleysi, pirringi eða depurð þegar þú reynir að spila minna.
• Spilin valda rifrildum, álagi eða vandræðum í vinnu eða skóla.
• Þú spilar til að flýja áhyggjur, kvíða eða leiða.

Hvað sýna íslenskar rannsóknir?

Dómsmálaráðuneytið lét gera rannsókn á spilahegðun fullorðinna Íslendinga árið 2023, undir stjórn Daníels Þórs Ólasonar, prófessors við Háskóla Íslands. Niðurstöðurnar voru birtar í ágúst 2024.

• Um 2,3% þjóðarinnar töldust eiga við spilavanda að stríða. Það eru, með 95% öryggi, um 4 til 7 þúsund manns.
• Vandinn er mun algengari meðal karla (4,0%) en kvenna (0,5%).
• Hlutfallið hefur verið svipað síðan 2011. Á sama tíma fækkaði þeim sem spila á annað borð: 69,3% spiluðu einhver peningaspil árið 2023, á móti 77,3% árið 2017.
• Fólk á aldrinum 18–25 ára var að minnsta kosti tvöfalt líklegra til að eiga við spilavanda að stríða en aðrir.
• Eftir að tekið var tillit til annarra þátta tengdist spilavandi þremur tegundum spila: spilakössum, póker með spilum og spilun á erlendum vefsíðum. Engin tengsl fundust við innlendar vefsíður.
• 34,6% höfðu spilað á netinu, langflestir á innlendum síðum (30,8%) en 6,6% á erlendum síðum. Hlutfall erlendra síðna var 0,4% árið 2005.

Starfshópur dómsmálaráðuneytisins áætlaði í desember 2022 að Íslendingar eyði um 10,5–12 milljörðum króna á ári á erlendum veðmálasíðum, og í umræðu á Alþingi 25. september 2025 var talað um tæpa níu milljarða. Málshefjandi umræðunnar sagði að 86% þeirra sem leita sér aðstoðar vegna spilafíknar spili á netinu. Það eru orð þingmanns í umræðu, ekki birt tölfræði, en þau gefa mynd af því hvar vandinn liggur í dag.

Hvernig er spilavandi metinn?

Í rannsóknum er oftast notaður PGSI-kvarðinn, níu spurningar um síðustu tólf mánuði. Átta stig eða fleiri benda til spilafíknar, þrjú til sjö stig til verulegs vanda. SÁÁ notar SOGS, 17 spurninga sjálfspróf sem þú getur tekið á vef samtakanna.

Mat hjá fagfólki byggist samt ekki á stigum einum saman. Ráðgjafi eða læknir spyr um mynstrið: hvað þú spilar, hve oft, hvað það kostar þig og hvaða afleiðingar það hefur. Í alþjóðlegu sjúkdómsflokkuninni ICD-11 frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni er spilafíkn (gambling disorder) skilgreind sem viðvarandi spilahegðun þar sem stjórn er skert, spilin fá forgang fram yfir annað og haldið er áfram þrátt fyrir neikvæðar afleiðingar. Íslensk heilbrigðisskráning styðst enn við eldri útgáfuna, ICD-10.

Er þetta annaðhvort eða?

Nei. Spilamennska er samfella, frá afþreyingu yfir í áhættuspilun og þaðan í vanda og fíkn. Flestir sem spila eru hvergi nærri komnir í vanda. En leiðin þangað er sjaldan skörp lína, og því er gagnlegt að bregðast við fyrstu merkjum frekar en að bíða eftir að allt sé komið í óefni.

Hvers vegna er erfiðara að hætta á netinu?

Netspil eru alltaf innan seilingar, í símanum, allan sólarhringinn. Innlögn tekur sekúndur. Töp sjást ekki sem seðlar úr veskinu. Mörg spil eru hönnuð með hröðum umferðum og „næstum-vinningum“ sem halda þér við efnið. Á erlendum síðum bætist við að íslensk lög og íslenskar hindranir ná ekki til þeirra: hvorki sjálfsútilokun hjá Getspá né reglur um spilakassa gilda þar.

Tengist spilavandi geðheilsu?

Oft. Spilavandi fer gjarnan saman við kvíða, þunglyndi eða áfengis- og vímuefnavanda, og getur bæði verið afleiðing og orsök. Fjárhagsáhyggjur, skömm og leynd auka álagið. Ef þú finnur fyrir vonleysi eða hugsunum um að binda enda á líf þitt, hringdu í 112 eða í Píeta í síma 1799. Þú þarft ekki að vera með „nógu stóran“ vanda til að hringja.

Hvenær ætti ég að leita hjálpar?

Fyrr en þér finnst þörf á. Góðar ástæður til að hafa samband:

• Þú kannast við þrjú eða fleiri af merkjunum hér að ofan.
• Þú hefur reynt að draga úr og það gekk ekki.
• Einhver nákominn hefur haft orð á spilamennskunni.
• Þú felur skuldir eða færð lánaða peninga til að spila.
• Spilin eru farin að ráða skapi þínu.

Á Íslandi er meðferð við spilafíkn hjá SÁÁ gjaldfrjáls, og þú getur pantað einkaviðtal í síma 530 7600 án nokkurra skuldbindinga. Hjálparsími Rauða krossins 1717 er opinn allan sólarhringinn ef þú vilt bara tala við einhvern.

Hvað get ég gert næst?

• Taktu sjálfsprófið til að sjá hvar þú stendur.
• Lestu hvernig þú dregur úr eða hættir.
• Skoðaðu hvaða hjálp er í boði á Íslandi.
• Ef þú hefur áhyggjur af einhverjum öðrum, sjá síðuna fyrir aðstandendur.